Kuzey Anadolu Fayı, Karadeniz Levhacığı ile Anadolu Levhacığı’nı birbirinden ayıran dönüşüm (transform) fay niteliğinde olması nedeniyle Dünya literatüründe geniş ölçüde yer alır.

 

Kuzey Anadolu Fayı konumu ve boyu nedir?

Karadeniz kıyısına az-çok parelel olarak, Anadolu’yu BD doğrultusunda boydan boya kesen Kuzey Anadolu Fayı, batıda Sakarya nehri (Geyve) ile doğuda Van Gölü (Bulanık) arasında kalır. Yeryüzünde kesintisiz olarak gözlenebilen uzunluğu, yaklaşık olarak 1100 km; Ege denizi ile İran sınırı arasında, uzantıları ile birlikte 1600 kilometredir.

 

Kuzey Anadolu Fayı hangi güzargahtan geçmekte?

Kuzey Anadolu Fayı’nın doğrultu atımlı sağ yönlü bir fay zonu(kuşak) olduğu, ilk kez 27 Aralık 1939 büyük Erzincan depreminden (M8.0) ve onu izleyen 1942, 1943 ve 1944 depremlerinden sonra anlaşılmıştır. (Ketin, 1948). Fayın arazi üzerinde izlenebilen çizgisi (güzergahı) batıda Biga yarımadasında Yenice-Gönen kesimi ile başlar, Manyas ile Geyve (Sakarya nehri) arasında bir kesiklik yaptıktan sonra, batıda Mudurnusuyu, Abant, soğanlı vadileri, doğuda Destek boğazı, Kelkit ve Elmalı vadileri boyunca uzanır. Boyalı ile Havza arasında Ilgaz dağlarını keser ve Bolu, Gerede, İsmetpaşa İstasyonu, Kargı, Kamil, Havza, Ladik, Erbaa, Niksar, Reşadiye, Suşehri, Erzincan, Karlıova, Varto ve Bulanık kasabaları içerisinden ya da çok yakınlarından geçer.

Kuzey Anadolu Fay sistemi nasıldır?

Kuzey Anadolu Fayı, tek bir kırık düzlemi olmayıp birçok fay parçalarından oluşmuş bir fay zonu, bir fay sistemi durumundadır. Bu parçalar kademeli ya da birbirine az-çok paralel olarak sıralanırlar ve ortalama 500-1000 m, bazı yerlerde birkaç km, ovalık bölgelerde ise 8-10 km genişlikte bir fay zonu meydana getirirler. Çoğu kez, tipik bir Rift morfolojisi gösteren bu fay zonu kenarında ve içerisinde, çok sayıda ötelenmiş dere yataklarına, ezik kayaçlardan oluşmuş tepeciklere ve sırtlara, graben biçiminde çukurluklara, gölcüklere, sıcak su kaynaklarına, traverten oluşumlarına ve küçük boyda çok genç volkan konilerine (Erzincan ovasında ve Kelkit vadisinde) rastlanır.

Kuzey Anadolu Fayı kaç yaşındadır?

1939 ile 1967 yılları arasında, Kuzey Anadolu Fay Zonu’nda olan, magnitüdleri 7 ile 8 mertebesindeki büyük depremler sırasında, yeryüzünde gözlenen ve ölçülen fay parçalarının boyları 40 km ile 340 km (1939 Erzincan-Kelkit vadisi depremi) arasında; sağ yönlü yatay atım değerleri 1,5 ile 4,3 m (1953 Yenice depremi); düşey atımları ise 0.40 m ile 2 m (1939 Erzincan) arasında bulunmaktaydı. Kuzey Anadolu Fay Zonu boyunca oluşan sağ yönlü kayma hareketinin başlangıcı (fayın yaşı), büyük bir olasılıkla Üst Miyosen’e (8-10 milyon yıl öncesine), fakat kesinlikle Pliyosen başlarına (5-6 milyon yıl öncesine) rastlar.

Araştırmacıların incelemelerine göre fayın yılda yer değiştirme miktarı ne kadardır?

Gerede ile Ilgaz arasındaki kesimde inceleme yapan M.Tokay (1973), fay zonundaki yatay kayma hareketlerinin, özellikle Orta Pliyosen’de başladığını belirtir ve o zamandan beri, 1 – 1,5 cm/yıl’lık ortalama hızla, 60-80 kilometrelik sağ yönlü bir yer değiştirmenin oluşabileceğini savunur. Daha önce Mudurnusuyu Vadisi’nde araştırmalar yapan Abdüsselâmoğlu (1959), vadi boyunca gelişmiş olan fay zonu içinde, klastik (kırıntı tortul) Pliyosen tortularının çökelmiş olduklarını açıklar. Ayrıca, Alt Miyosen ya da daha yaşlı tortuların fay zonu içinde birikmiş olduğu şimdiye kadar hiçbir yerde kanıtlanmış değildir. Fay üzerindeki sağ yönlü atımın (yer değiştirmenin) bugüne dek saptanan en büyük değeri 85-90 km olarak verilmektedir.(Seymen, 1975).

Kuzey Anadolu Fayı kayma hızı

Seymen (1975)’in Kelkit vadisinde Reşadiye çevresindeki çalışmaları ile, Pontit-Anatolit tektonik birlikleri sınırının ve pelajik fasiyesli Jura/Kretase formasyonlarının Kuzey Anadolu Fayı tarafından kesilerek sağ yönlü olarak 85-90 km yer değiştirmiş oldukları kestirilmektedir. Kayma hareketinin ortalama hızını, Seymen (1975), 0,5- 0,6 cm/yıl; Arpat ve Şaroğlu (1975) son yarım milyon yıl için 7 mm/yıl’dan daha büyük; Canıtez (1973) ise, 1-2 cm/yıl olabileceği kanısındadırlar. Kaymanın uzun süreli ortalama hızı 1 cm/yıl olarak kabul edilirse, 90 km’lik en büyük atımın 9 milyon yılda gerçekleşmiş olması gerekir; bu sürenin başlangıcı ise Miyosen sonlarına rastlar. Kayma hızını Seymen gibi 0,5 – 0,6 cm/yıl olarak düşünürsek, elde edeceğimiz zaman süresi 18-15 milyon yıl; Arpat ve Şaroğlu (1975) gibi alırsak geçen süre 13 milyon yıl olacaktır. Bu değerler yaklaşık olarak Orta-Üst Miyosen’i belirtirler.

İsmetpaşa Tren istasyonu’nun yakınındaki karayolları bakım evi bahçesini çevreleyen tag duvarda saptanan, tektonik krip hareketinin hızı ise, ortalama 1,5 cm/yıl’dır (1957 ile 1969 arasında, 12 yılda 18 cm’lik krip). Üç noktalı bir ölçme şebekesi aracılığı ile 14 Kasım 1969 ile 20 Mart 1972 tarihleri arasındaki 2,5 yıllık krip olayını değerlendiren Aytun (1973), bu süredeki krip hızının yatay olarak yine 1,5 cm/ yıl, düşey olarakta 0,6 cm/yıl olduğunu açıklamıştır. Ancak, 26 Aralık 1972, 21 Şubat 1973 ve Şubat 1974 tarihlerinde yapılan gözlemlerde hiçbir değişiklik olmadığı görülmüştür.(Aytun, 1975).

Sol yönlü bir kayma hareketi saptanmıştır

Sağ yönlü olan Kuzey Anadolu Fayı’nı, Karlıova yakınında, sol yönlü Karlıova-Bingöl Fayı 40°lik bir açı altında keser. 80 km uzunluğu olan bu fay boyunca, 15 kilometrelik sol yönlü bir kayma hareketinin oluşmuş olduğu, 22 Mayıs 1971 Bingöl depreminden sonra, bölgede inceleme yapan Seymen ve Aydın (1972) tarafından saptanmıştır. Magnitudu 6,7 olan Bingöl depremi sırasında ise, ancak 25 cm’lik sol yönlü yatay bir atım gözlenebilmiştir.

Dönüşüm (Transform) fayı denilmektedir

Karlıova – Bingöl Fayı’nın güney batı doğrultusunda devam ederek Hazar Gölü kenarından, Gölbaşı’ndan ve Maraş’ın 15 km güneydoğusundan geçerek Amik Ovası’na ve oradan da Asi Nehri, Taberya Gölü, Ürdün Nehri, Lut Gölü (Dead Sea) üzerinden Akabe Körfezi’ne ve Kızıldeniz’e kadar uzandığı sanılmaktadır. Fayın Türkiye sınırları içindeki bölümüne “Doğu Anadolu Fayı” denilmekte (Arpat ve Şaroğlu 1975) ve Kızıldeniz’e kadar olan uzantısı ile birlikte bir dönüşüm fayı (Transform fay) niteliğinde olduğu sanılmaktadır. Canıtez’in(1973) incelemelerine göre Kuzey Anadolu Fayları’nın derinlikleri 25 kilometreden daha fazla olmayıp, faylar boyunca oluşan depremlerin odak derinlikleri 12-20 km
arasında bulunmaktadır.

Odak derinliği nedir? Derinliklerine göre depremler nasıl sınıflandırılır?

Odak derinliği, depremde bir enerji açığa çıkar Bu enerjinin açığa çıktığı noktanın yeryüzünden en kısa uzaklığına verilen addır. Tektonik depremler odak derinliklerine göre sınıflandırılabilir.

  • 0-60 km derinlikte olan depremler, sığ depremlerdir.
  • 70-300 km derinlikteki depremler orta derinlikte olan depremlerdir.
  • 300 km’den daha fazla derinlikte olan depremler derin depremlerdir.

Sığ depremler yüzeye yakındır, dar alanda hissedilir, bu alan içinde büyük hasar oluşturabilir.Derin depremler çok geniş alanlarda hissedilir, hasar büyüklüğü azdır. Orta ve derin depremler genellikle bir levhanın diğer bir levha altına girdiği durumda görülür.Ülkemizde görülen depremler genellikle sığ depremlerdir; derinlikleri 0-60 km arasındadır.

Örneğin, 1999 Marmara depremi  7.6 büyüklüğünde, odak derinliği 17 km’dir. 17.480 kişi ölmüş, 23.781 kişi yaralanmış, 505 kişi sakat kalmış, 285.211 ev, 42.902 iş yeri hasar görmüştür.
22 Mayıs 1971 6.8 büyüklüğündeki Bingöl depremi odak derinliği ise 3 km’dir. 878 kişi ölmüş, 700 kişi yaralanmış, 9111 bina hasar görmüş veya yıkılmıştır.

”Kuzey Anadolu Fayı Sismolojik Önemi Nedir?” başlıklı makale için ‘www.jmo.org.tr’ adresinden yararlanılmıştır. Deprem verileri için, deprem.afad.gov.tr adresinden yararlanılmıştır. Öneri ve sorularınız için cebiihazall@gmail.com’a mesaj atabilir, www.insaport.com adresimizden yazabilir yada facebook inşaPORT sayfamızdan iletişime geçebilirsiniz.

İnş. Müh. Hazal ÇEBİ

Abone Listemize Kaydolun
inşaPORT Mail Aboneliği

Posta listemize abone olun ve e-posta gelen kutunuzda ilginç şeyler ve güncellemeler alın.

Abone olduğunuz için teşekkür ederiz.

Bir şeyler yanlış gitti.

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.