Derin Kazılarda Uyulması Gereken Esaslar İçin Genelge Yayınlandı

Son dönemlerde yıkılan istinat duvarları ve bu durumun oluşturduğu zarar basında oldukça fazla yer aldı. Bu konuda Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 31.08.2018 tarihinde “Kazı Güvenliği ve Alınacak Önlemler” konulu bir genelge yayınlanmıştır. Genelge ile ilgili detaylar yazımızdadır...

0
2952
- Advertisement -

Genelge, son dönemlerde kamuoyuna da yansıyan bazı olaylarda yapı inşaasının bulunduğu alanlarda ihmal sonucu veya gerekli önlemlerin alınmaması nedeniyle yapıya bitişik nizamda veya yapı yakınında olan diğer yapıların zarar gördüğü ve görme riski taşıdığı durumlar ortaya çıktığını belirtmiştir. Bu durum hem mahalle sakinleri ile inşaatta çalışanların can güvenliğini tehdir etmekte hem de yapıların ve çevrede bulunan araçların zarar görmesi nedeniyle ciddi maddi kayıplara sebebiyet vermektedir.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından 31.08.2018 tarihinde yayımlanan bu genelge derin kazılar konusunda yayınlanmış en kapsamlı resmi belge olma özelliğindedir. Genelgede bahsedilen şartları bu alanda çalışan bir çok proje ve uygulama firması uygulamaktadır. Ancak yaşanan olaylardan ve kayıplardan dolayı tüm firmaların uyması için yayınlanmıştır.

Genelgenin ekinde 9 sayfadan oluşan “Kazı Stabilitesi ve İksa Sistemi Etüt, Proje, Uygulama ve Kontrolleri İle İlgili Uyulacak Esaslar” bulunmaktadır. Genelgenin detayları;

Genelgenin Geçerlilik Süresi Ne Kadardır?

Genelge yayımlandığı 31.08.2018 tarihinde yürürlüğe girmiş olup, kazı çukurlarının stabilitesi ve iksa sistemlerinin desteklenmesine ilişkin özel mevzuat yayınlanana kadar geçerli olmaktadır. Ayrıca bu genelge, 18.03.2018 tarih ve 30364 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayınlanmış ve 01.01.2019 tarihinde yürürlüğe girecek “Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin tamamlayıcısı niteliğinde olmaktadır.

Hangi Şartlarda Projelendirme Yapılacak?

Herhangi bir yapının temellerinin veya bodrum katlarının inşa edilebilmesi için 1,75 m’den daha derin bir kazı yapılması gerektiği takdirde, kazının uygun şev açıları verilmek suretiyle şevli olarak yapılması, veya kazıya başlamadan önce kazı çukuru çevresinde bir iksa sistemi (dayanma yapısı) inşa edilerek yatay toprak basınçlarının karşılanması suretiyle önlem alınması zorunludur. Her iki duruma ait etüt, projelendirme, imalat, control ve performans ölçümü esasları bu genelgede detaylı olarak belirtilmiştir. Ancak yapılan çalışmalar bu genelgedeki esaslara göre hazırlanmış olsa bile müellifin sorumluluğu devam edecektir.

Zemin Etütü Nasıl Yapılacak?

– Sahada uygulanacak sistemi en iyi şekilde temsil edecek nitelik ve nicelikte veri toplanacaktır.

– Gerekli olan arazi ve laboratuvar deneyleri yaptırılacaktır.

– Kuyu ağzından itibaren (sağlam – az ayrışmış – ayrışmamış kaya hariç) her 1,5 metrede bir Standart Penetrasyon Testi (SPT) yapılacaktır.

– Kohezyonlu (killi/siltli) zeminlerde açılan sondaj kuyularında SPT’ye ek olarak en çok 3 metre ara ile Presiyometre veya Kuyu İçi Veyn deneyleri yapılacaktır. Her 5 metrede bir örselenmemiş tüp numune (UD – Shelby) alınacak. Bu numuneler üzerinde doğal su muhtevası ve doğal birim hacim ağırlık deneyleri yapılacaktır.

– Drenajlı durum parametrelerinin tespiti için örselenmemiş numuneler üzerinde konsolidasyonlu drenajlı (CD) tipi deneyler yapılacaktır.

– Kaya türü birimlerde dilatometre ve hyperpack pressiyometre (yüksek basınçlı kaya pressiyometresi) deneyi yapılacaktır.

– Sondaj kuyularındaki su tamamen boşaltılacak ve 1., 3. ve 7. günlerde yeraltı su seviyesi ölçümleri alınacaktır. Yeraltı su seviyesinde değişim 7. günün sonunda da gözlemlenmişse bu durum raporda belirtilecektir.

– Tasarım ile ilgili tüm zemin parametreleri hazırlanacak zemin etüt ve geoteknik raporlarında verilecektir. Ayrıca zemin ve yeraltı suyunun durumuna en uygun iksa sistemi alternatifleri raporda belirtilecektir.

Tasarım Hesaplarında Nelere Dikkat Edilecek?

Proje müellifi tasarım hesaplarına başlamadan önce sahaya gidecek, sahadaki zemin ve çevre koşullarını, iksa ile çevre yapıların ilişkisini inceleyecek ve saha keşif tutanağı tutacaktır. Tutanakta incelemeleri açıklayıcı fotoğraf bulunacak.

Tasarım hesapları, sahadaki farklı zemin durumu, farklı geometri ve farklı yükleme durumunu temsil eden yeterli sayıda kesit için ayrı ayrı yapılacaktır. Kesitlerin belirlenmesinde hem mimari, hem de sahadaki kotlar göz önüne alınacaktır.

25 Metreden Daha Derin Kazılarda En Az 2 Kademe Zorunlu

Derinliği 25 metreden daha fazla olan kazı çukurlarının iksa sistemleri en az 2 kademede projelendirilecek ve inşa edilecektir. Parsel sınırı, yüksek YASS ve diğer zorunluluklardan dolayı tek seferde yapılma zorunluluğu olması durumunda, imalatlarda gerekli hesap aşamaları ve uygulama esasları detaylı olarak belirtilecektir.

Düşey iksa elemanlarının soket boyu orta – az ayrışmış ve ayrışmamış kayada 2 metre veya kazık çapının 3 katından (hangisi büyükse), diğer zemin türlerinde ise 4 metreden veya kazık çapının 5 katından (hangisi büyükse) az olmayacaktır.

Ankraj/Zemin Çivisi Tasarımında Nelere Dikkat Edilmeli?

– Kohezyonlu zeminlerde ankraj kök boyu en az 10 metre olacaktır.

– Ankraj kök boyu aktif zondan en az 3 metre veya kazı derinliğinin %20’si kadar mesafe (hangisi daha büyükse) geriden başlayacaktır.

– Ankraj kökünün üzerinde en az 5 metre zemin örtüsü bulunacaktır.

– Kohezyonlu zeminlerdeki ankraj servis yükleri 35 tonu aşmayacaktır.

– Ankraj kök boyları arasındaki mesame en az 110 cm olacaktır.

– Ankrajların yatayla yaptığı açı 15 derecen az, 30 dereceden çok olamaz.

– Zemin çivili püskürtme beton uygulaması sadece orta – az ayrışmış ve ayrışmamış kaya türü zeminlerde yapılabilir, diğer zemin türlerinde yapılamaz.

– Zemin çivili püskürtme beton uygulamalarında perde kalınlığı 20 cm’den az, yatayla yaptığı açı ise 75 dereceden fazla olamaz.

– Ankraj kafa detaylarında, germe sırasındaki dönme etkisi nedeniyle açılı kafa kullanımayacak olup, ankraj plakası ankraj eğimine uygun eğimde imal edilecektir.

– Ankraj halatlarında en çok 1,5 metrede bir adet ayırıcı ve en çok 3 metrede bir adet merkezleyici kullanılacaktır.

Düşey İksa Yapısında Nelere Dikkat Edilecek?

– Eğilme elemanı olarak çalıştırılacak betonarme kazık çapı 30 cm’den az olmayacak.

– Betonarme perde aynı zamanda kuşak kirişi görevi de görecek şekilde tasarlanacak.

– Ankraklı kazık uygulamalarında, kazıklar arasındaki net açıklık 20 cm’den az olmayacak. Ancak kohezyonsuz zeminlerdeki aralıklı kazık uygulamalarında bu mesafe 20 cm’den fazla olmayacaktır.

– Duvar arkasındaki yüzey ve yeraltı sularının tahliyesi için tüm betonarme ve püskürtme beton perdelerde yatayda ve düşeyde 3 metre aralıkla, 10 derece yukarıya doğru eğimli ve en az 100 mm çapında barbakan delikleri bırakılacak, bu deliklerden geriye doğru aktif zon boyunc dren delgileri yapılarak duvar arkasında su basıncının oluşmasına izin verilmeyecektir. Dren delgilerine yerleştirilecek drenej boruları geotekstil keçe türü malzeme ile sarılacaktır.

– İksa arkasında uzun vadede oluşabilecek yeraltı su seviyesinin yaratacağı ilave yatay basınç hesaplarda dikkate alınacaktır. Sahada yapılan çalışmalarda yeraltı suyuna rastlanmamış olunsa bile iksa arkasında geçirimsiz tabakanın üst kotundan iksa üst kotuna kadar etkin olan bir su basıncı hesaba katılacaktır.

– Kohezyonlu zeminlerde hem kısa vadede etkin olan “drenajsız durum” hem de uzun vadede etkin olan “drenajlı durum” analizleri yapılacak olup en elverişsiz duruma göre tasarım yapılacaktır.

Proje ömrü 2 yıldan fazla olan projeler için iksa sisteminde dinamik analiz yapılacaktır.

– Geoteknik analizler sonucunda iksa sisteminde meydana gelecek deplasmanlar bir tablo halinde verilecek olup bu değerlerin izin verilen değerlerden küçük olduğu belirtilecektir. İzin verilen değerden büyük olması durumunda ise alınacak tedbirlerden bahsedilecektir.

– Toptan göçmeye karşı güvenlik katsayısı statik durum için 1,50; deprem durum için ise 1,35’ten az olmayacaktır.

– İksa sistemi arkasındaki zeminin 20 dereceden fazla eğimli olması durumunda bu bölge için ayrıca toptan göçme analizi yapılacaktır.

– Geçici olarak tasarlanan iksa sistemlerinin taşıdığı yük uzun vadede binaya aktarılacağından, yapı bu yükleri iksa yokmuş gibi taşıyabilecek şekilde statik hesapları yapılacak ve boyutlandırılacaktır.

Proje Çizimlerinde Nelere Dikkat edilecek?

Proje çizim paftalarında, iksa elemaları yerleşim plantayları, tipik kesitler, cephe görünüşleri, tüm iksa elemanlarına ait donate detayları, yatay destek elemanlarının (anktaj, zemin çivisi, çelik boru vb.) detayları, ölçüm noktaları yer alacak. Kesit ve detay yerleri plan ve cephe görünüşlerinde gösterilecek, hangi kesitin hangi bölgede geçerli olduğu belirtilecektir.

Tasarımı yapılmış olan ankraj, zemin çivisi ve çelik borular ile ilgili tüm bilgiler projede belirtilecektir. Ankrajların test yükü, kilit yükü ve proje yükü ayrı ayrı gösterilecek,  ayrıca ankraj halat sayısı, halat çapı, serbest boy, kök boyu, toplam boy ve yatay aralığı belirtilecektir.

İksa Uygulamaları İçin Geçerli Olan Norm ve Standartlar

– Fore Kazıklar: TS EN 1536 + A1

– Öngermeli Kalıcı ve Geçici Ankrajlar: TS EN 1537, DIN 4125, BS8081, FHWA-IF-99-015

– Zemin Çivisi ve Püskürtme Beton: DIN21521, FHWA0-IF-03-017

– Betonarme Perde ve Kirişler: TS 500/T1-T2-T3, DIN 1045, ACI 318

– Çelik Boru Destekler: TS 648, TS EN 1993-1-1, TS EN 10219, TS EN 10025, Çelik Yapıların Tasarımı, Hesap ve Yapım Esaslarına Dair Yönetmelik

İksa Sisteminin Performans Ölçümleri ve Kriterleri

– İksa sistemine ait performans ölçümleri yüklenici firma tarafından yapılacak ve periyodik olarak proje müellifine gönderilecektir.

Her cephenin ortasında 1 adet inklinometre kuyusu teşkil edilmesi zorunludur.

– 60 metreden uzun cephelerde en az 3 adet inklinometre kuyu yeri proje müellifi tarafından belirlenecektir.

– İnklinometre ölçümleri her 50 cm’de bir yapılacaktır.

– İnklinometre kuyu derinliği iksa alt kotundan en az 5 metre daha aşağıda olacaktır.

– İnklinometre boru çapları en az 70 mm dış çapında, her biri 3 metre uzunluğunda, 4 kanallı ve ABS malzemeden imal edilmiş olacaktır. İnklinometrenin alt ucu kapalı olacaktır ve suyun kaldırma kuvvetini engellemek için borunun içine temiz şebeke suyu konulabilir.

– Her inklinometre kuyusunun önündeki ankrajlara her kademde 1 adet loadcell (yük hücresi) monte edilecektir.

– YASS’nin yüksek olduğu sahalarda piyezometre yerleştirilerek, su basıncının değişimi ölçülecektir. Ölçümlemeler inklinometre okumaları ile eş zamanlı yapılacaktır.

Kazı derinliği 20 metreden fazla olan kazılarda inklinometre yerleştirilen cephelerde kazının orta bölgesinde yer alan ankrajlara en az üç noktalı ekstansometre yerleştirilerek yatay hareketler takip edilecektir.

– İnklinometre ve loadcell okumaları en geç haftada bir veya her kademe kazısı sonunda yapılacak ve sonuçları ölçümden en geç bir gün sonra raporlanacaktır.

İksa Sisteminin Kendi Stabilitesi İçin Deplasman Kriterleri

İksa sisteminde meydana gelecek yatay deplasmanların sınırlanmasında hem iksa sisteminin kendi stabilitesinin, hem de iksa sistemi etki alanı içindeki üstyapı, altyapı ve yolların stabilitesinin korunması esastır. İksa sisteminin kendi stabilitesi açısından yatay deplasman konsol sistemler için nihai kazı derinliğinin en çok yüzde 1’i mertebesinde, yatay destekli sistemler için ise nihai kazı derinliğinin en çok binde 2,5 ile binde 5’i arasında kalacaktır. Bu şartlara ara kazı kademeleri de dahildir. Uygulama sırasında bu değerler aşılmamalıdır. İnklinometre ile ölçülen yatay deplasmanların bu değerleri aşması halinde kazı çalışması durudurulacak, acil tedbir alınarak deplasmanın sönümlenmesi sağlanacak, proje müellifi, ana yüklenici ve iksa alt yüklenicisi tarafından durum değerlendirilmesi yapılacak.

Uygulama Kontrolü Nasıl Yapılacak?

İksa elemanları imalatlarıyla ilgili formlar eleman bazında ve günlük olarak tutulacak, ana yüklenici, iksa alt yüklenicisi ve proje müellifi tarafından imzalanacaktır.

– Uygulama sırasında karşılaşılan problemler ayrı tutanaklarla kayda geçilecektir.

– İmalat aşamaları periyodik olarak fotoğraflanacak, video kayıtları alınacak ve kontrol dosyasına konulacak.

– Herhangi bir sorun olmasa dahi ana yüklenici, iksa alt yüklenicisi, yapı denetim görevlileri ve müellifinin katılımıyla periyodik şantiye koordinasyon toplantıları yapılacak ve toplantı notları dosyalanacaktır.

– İksa elemanlarının imalatı ve kazı sırasında zemin etüt raporlarında ve/veya proje hesap raporlarında belirtilenden farklı bir zemin ile karşılaşılması durumunda proje müellifine bilgi verilecek ve gerekirse proje revizyonu yapılacaktır.

– İksa çevresindeki üstyapılar ve yollar günlük olarak gözlenecek, herhangi bir çatlak, oturma veya yanal hareket tespit edildiği taktirde derhal aletsel ölçüme başlanarak genişlemesi ve oturmaların artışı günlük olarak yapılacak ölçümlerle takip edilecek, fotoğraflanacak ve ayrı bir dosya halinde kayıt altına alınacak.

– İksa sistemindeki yatay deplasmanlar kritik değerleri aşması halinde alınacak acil önlemler önceden planlanacaktır.

– Acil bir durumda iksa sisteminde oluşabilecek aşıtı bir yatay deplasmanın ilerlemesini durdurmak ve göçmeyi önlemek için iksa önünde topuk dolgusu yapmaya yetecek miktarda toprak her zaman sahada bulunacaktır.

Hangi Durumda Şevli Kazı Yapılabilir?

Katı, çok katı veya sert kıvamlı kohezyolu (kil ve silt) zeminler, sıkı ve çok sıkı konum sıkılığındaki kohezyonsuz (kum ve çakıl) zeminler ve orta – az ayrışmış veya ayrışmamış kumtaşu, kiltaşı, silttaşı, kireçtaşı, grovak gibi kaya türü zeminlerin bulunduğu durumlarda şevli kazı yapılabilir. Bunların dışında kalan zeminler için kazı derinliği ne olursa olsun herhangi bir şev koruma tedbiri almadan şevli kazı yapılmasına izin verilmeyecektir. Ayrıca yeraltı su seviyesinin altında şevli kazı yapılamayacaktır.

– Kohezyonsuz zeminlerdeki toplam şev yüksekliği hiçbir şekilde 6 metreyi aşmayacaktır. Şev yüksekliği 3 metreyi geçmesi halinde en az 1,5 metre genişliğinde yatay palye oluşturulacaktır. Bu koşul şevin her 3 metre yüksekliği için geçerli olacaktır.

– Şev duraylılık analizleri, kısa dönem (drenajsız), uzun dönem (drenajlı), statik ve deprem koşulları için uzman mühendis tarafından yapılacak ve uluslararası norm ve standartlarda belirtilen minimum şev güvenlik katsayıları sağlanacaktır.

– Şevin üst kenarından itibaren en az 2 metre yatay mesafe için herhangi bir yükleme (yol, araç, malzeme yığını vb) yapılmayacaktır.

– Derin temeli bulunmayan yapıların yakınında şevli kazı yapılmayacak, şev üst kenarı ile bina temeli arasında şev altı ile şev üstü arasındaki kot farkının en az 1,5 katı kadar yatay mesafe bulunacaktır.

– Şevin üst kenarından itibaren en az 2 metre yatay mesafe içinde herhangi bir altyapı (doğalgaz, su, atıksu, elektrik, telekom hatları veya yapı temeli, bodrum kat gibi gömülü yapılar vb) bulunmayacaktır.

 

Görüş ve önerilerinizi lütfen yuksel@insaport.com adresine veya yorum kısmına yazınız.

inşaport.com ücretsiz aboneliği

Haftalık bültenimize abone olun, yeni içerikleri kaçırmayın.

Abonelik işleminiz tamamlandı.

Bir hata meydana geldi, lütfen daha sonra tekrar deneyiniz.

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.